ERSİN TEK/YAZDI

Eğitimci/Yazar Ersin Tek, “Denklemlerin Şiire İhtiyacı Var” isimli yazısını okuyucuları için yayınladı.

Ersin Tek’in yazısı şöyle:

Yirminci yüzyıl, insanlığın evrenle olan ilişkisini kökten değiştirdi. Kuantum mekaniği ve görelilik teorisi gibi devrimler, bizi sarsılmaz sandığımız “kesinlik” algımızdan uzaklaştırdı. Ancak bu dönüşüm beraberinde önemli bir sorun da getirdi: Fizik ilerledikçe dili giderek daha matematiksel ve soyut bir hâl aldı. Modern bilimin ortaya koyduğu gerçeklik tasviri, sıradan insan için çoğu zaman anlaşılması güç bir dünyaya dönüştü. Bugün bilimin karşı karşıya olduğu temel meselelerden biri de budur. Bilim bizi gerçeğe yaklaştırıyor ama o gerçeği hissedebilmek, kavrayabilmek ve onunla anlamlı bir bağ kurabilmek için kültürün, sanatın ve analojinin sunduğu anlatım imkânlarına da ihtiyaç duyuluyor.

Çoğumuz Albert Einstein’ın Özel Görelilik Teorisi’nin karmaşık matematiksel altyapısını bilmiyoruz. Buna rağmen birçok insan, hız arttıkça zamanın yavaşladığı fikrine dair belirli bir sezgiye sahiptir. Peki yüksek matematiğe hâkim olmadan bu kadar soyut bir kavrama nasıl yaklaşabiliyoruz? Bunun önemli nedenlerinden biri analojilerdir. Lise yıllarından beri anlatılan ünlü düşünce deneyini hatırlayalım: Hareket eden bir trenin içinde yukarı doğru gönderilen bir ışık hüzmesi... Trenin içindeki gözlemci ile dışarıdaki gözlemci için ışığın izlediği yol aynı değildir. Işık hızının sabit olduğu kabul edildiğinde, değişmesi gereken şeyin zaman olduğu sonucuna ulaşılır. Bu örnek, karmaşık denklemlerin anlatamadığını zihnimizde canlandırılabilir bir hikâyeye dönüştürür.

Analoji, katı anlamda bilimsel bir yöntem değildir. Elektrik akımını bir borudan akan suya benzetmek bizi eksiksiz bir fizik açıklamasına götürmez. Çünkü elektronlar su molekülleri değildir. Fakat analojiler, insan zihninin soyut fikirlerle ilişki kurmasını sağlayan köprüler oluşturur. Tam da bu noktada bilim insanı ile şairin yolları kesişir. Şairler ve yazarlar, metaforlar aracılığıyla en karmaşık duyguları ve düşünceleri somutlaştırırlar. Einstein da bilimin yalnızca kuru bir rasyonalizmden ibaret olmadığını düşünüyordu. Sanat ile bilim arasındaki bağı şu sözlerle ifade etmişti:

“Yaşayabileceğimiz en güzel deneyim gizemli olanıdır. Gerçek sanatın ve gerçek bilimin beşiğinde duran temel duygu budur. Bunu bilmeyen, artık merak etmeyen, hayret içinde kalmayan kişi ölmüş sayılır.”

Einstein’a göre araştırmacının analitik dünyası ile sanatçının algısal ve yaratıcı dünyası birbirini besleyebilirdi. Böyle bir birliktelik, bilimin kullandığı kavramsal araçları daha güçlü ve daha incelikli hâle getirebilirdi.

Sanat ve bilim tarihin hiçbir döneminde birbirinden tamamen kopuk olmadı. Hatta zaman zaman sanatçılar, bilim insanlarının denklemlerle ifade etmeye çalıştığı dönüşümleri sezgisel biçimlerde eserlerine yansıttılar. Örneğin analitik kübizmde nesneler tek bir bakış açısından değil, aynı anda birden fazla perspektiften sunulur. Nesneler parçalanır, yeniden düzenlenir ve alışılmış gerçeklik algısı sorgulanır. Bu yaklaşım, tek bir bakış açısının yeterli olmadığı bir dünyayı çağrıştırır. Bu nedenle bazı yorumcular, kübizmin sunduğu çoklu perspektif anlayışı ile kuantum fiziğinin ortaya koyduğu karmaşık gerçeklik tasavvuru arasında benzerlikler kurmuştur. Elbette bu, doğrudan bir etkilenmeden çok, farklı alanlarda ortaya çıkan benzer düşünsel yönelimlerin bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Kuantum teorisinin öncülerinden Niels Bohr da atom altı dünyayı klasik dilin sınırları içinde anlatmanın zorluğunu fark etmişti. Bu nedenle bilimsel açıklamanın kimi zaman şiirsel bir niteliğe ihtiyaç duyduğunu düşünüyordu. Bohr’un şu sözleri dikkat çekicidir:

“Atom fiziği söz konusu olduğunda, kelimeleri ancak şiirde olduğu gibi kullanabiliriz. Şair de gerçekleri tasvir etmekle değil, imgeler yaratmak ve zihinsel bağlantılar kurmakla ilgilenir.” 

Bu ifade, bilimsel düşüncenin zaman zaman metaforların ve imgelerin yardımına başvurmak zorunda kaldığını gösterir.

Benzer şekilde fütürist sanat da zamanı ve hareketi doğrusal bir akış olarak değil, üst üste binen deneyimler şeklinde göstermeye çalışır. Bir nesnenin farklı zamanlardaki görünümleri aynı yüzey üzerinde bir araya getirilir. Bu yaklaşım, zamanı tek ve değişmez bir çizgi olarak görmekten uzaklaşır. Bu nedenle bazı sanat tarihçileri ve düşünürler, fütürist sanatın zaman algısı ile Einstein’ın görelilik kuramının ortaya koyduğu yeni zaman anlayışı arasında düşünsel paralellikler bulunduğunu ileri sürmüşlerdir.

Şair John Keats’in ünlü dizelerinde dile getirdiği “Güzellik gerçektir, gerçek de güzelliktir” düşüncesi, sanat ile hakikat arasındaki ilişkinin en etkileyici ifadelerinden biridir. Bilimsel dünyada güzellik ve gerçek her zaman aynı biçimde ortaya çıkmayabilir. Ancak sanat, gerçeği çürütmeye çalışmadan onun hissedilebilir yönlerini görünür kılar. Teorilerin ve denklemlerin soyut dünyasını insan deneyiminin içine taşır.

Peki bu iki dünya nasıl bir araya gelebilir? Bilimin en güçlü araçlarından biri indirgemeciliktir. Yani karmaşık sistemleri daha küçük parçalara ayırarak incelemektir. Bu yaklaşım olağanüstü başarılar sağlamıştır. Sanat ise çoğu zaman parçaları değil, bütünü anlamaya çalışır. Eğer zihni, bilinci ya da evreni araştırıyorsak, yalnızca parçaları incelemek yeterli olmayabilir. Bir şeyin yapı taşlarını anlamlandırabilmek için önce onun bütününe dair bir tasavvura sahip olmak gerekir.

Dalga mekaniğinin kurucularından Erwin Schrödinger de bu noktaya dikkat çekmişti. Felsefi eseri Doğa ve Yunanlılar'da şöyle yazar:

“Bilimsel dünya görüşü, her şeyi çok güzel düzenler, muazzam bir düzen içine sokar ama her nasılsa kalbimize hitap eden, bizi gerçekten ilgilendiren her şeye karşı sessiz kalır. Güzel ve çirkin, iyi ve kötü, Tanrı ve sonsuzluk hakkında tek bir kelime bile söyleyemez.”

Schrödinger’in bu eleştirisi, tam da sanatın ve kültürün devreye girebileceği alanı işaret eder. Bilim dünyanın nasıl işlediğini açıklamada eşsizdir, ancak insanın anlam arayışına ilişkin tüm soruları tek başına cevaplaması beklenemez. Bu nedenle hem parçayı görebilen hem de bütünü hissedebilen yeni bir dile ihtiyaç duyuyoruz. Göstergebilim gibi disiplinler, bilim ve sanatın nesnelerini ortak bir işaret sistemi olarak ele alarak bu köprünün kurulmasına katkı sağlayabilir. Yöntem ve kanıt üzerine kurulu bilim ile anlam, deneyim ve yorum üzerine kurulu kültürel alan birbirini dışlamak zorunda değildir. Tam tersine, birbirlerini tamamlayabilirler.

Dünyayı metaforlarla algılamak bir laboratuvar bilimi değildir. Laboratuvarda elde edilen sonuçların insanlığın ortak tecrübesine dönüşebilmesi için kültürün ve sanatın katkısına ihtiyaç vardır. Bohr’un şiiri hatırlatması, Einstein’ın gizem karşısındaki hayranlığı ve Schrödinger’in bütünsel dünya arayışı bize aynı gerçeği hatırlatır: Evren yalnızca hesaplanacak bir denklem değil, aynı zamanda hayranlık uyandıran bir anlam ufkudur..