Yapay zekâ çağında insanlığın zihni, iradesi ve ruhu üzerine bir iç hesaplaşma...
Son zamanlarda sık sık aynı şeyi düşünüyorum: Biz gerçekten teknolojiyi mi kullanıyoruz, yoksa yavaş yavaş onun tarafından mı kullanılmaya başlandık?
Elimizde bir telefon var. Dünyanın öbür ucundaki insanla konuşabiliyor, istediğimiz bilgiye birkaç saniyede ulaşabiliyor, bir fotoğrafın geçmişini bulabiliyor, bir metni yazdırabiliyor, hatta artık düşüncelerimizi toparlaması için yapay zekâya başvurabiliyoruz.
Hayat hiç olmadığı kadar kolay ama garip bir biçimde, insanın içi hiç olmadığı kadar yorulmuş görünüyor.
Belki de meselenin tam ortasında bu çelişki duruyor.
Teknoloji geliştikçe zaman kazanıyoruz ama kazandığımız zamanı yine ekranların içinde tüketiyoruz. Daha hızlı iletişim kuruyoruz ama birbirimizi daha az dinliyoruz. Daha fazla bilgiye ulaşıyoruz ama bildiklerimizin üzerinde daha az düşünüyoruz. Dünyanın her yerine bağlanıyoruz ama bazen kendi evimizin içinde birbirimize yabancılaşıyoruz.
Bütün bunlara bakarken insanın aklına ister istemez şu soru geliyor:
Bu kadar imkâna rağmen neden bu kadar huzursuzuz?
Belki de kaybettiğimiz şey teknolojiyle ölçülemeyecek kadar başka bir şeydir.
Dikkatimiz.
Sessizliğimiz.
Sabır duygumuz.
Mahremiyetimiz.
Ve en sonunda kendi zihnimiz.
Çocukluğumu düşündüğümde, insanın sıkılmaya bile zamanı vardı. Bir kitabın başında saatlerce otururduk. Bir sorunun cevabını hemen bulamazdık. Beklerdik. Merak ederdik. Bazen hiçbir şey yapmadan öylece dururduk.
Şimdi ise boş kaldığımız anda elimiz telefona gidiyor.
Sanki sessizlikten korkuyoruz.
Belki de kendimizle baş başa kalmaktan.
İnsanın kendisinden kaçmasının bu kadar kolaylaştığı başka bir dönem oldu mu, bilmiyorum.
Bugün yapay zekâ ile birlikte bu mesele daha da başka bir noktaya geliyor. Çünkü artık sadece bilgiye ulaşmıyoruz. Düşüncelerimizi de makinelerin önüne koyuyoruz.
Bir metni onunla yazıyoruz.
Bir fikri ona soruyoruz.
Bir problemi ona çözdürüyoruz.
Bir konuda ne düşüneceğimizi bile bazen ona danışıyoruz.
Elbette bunda başlı başına bir kötülük yok. Ben de yapay zekânın imkânlarından yararlanıyorum. Eğitimde, yazıda, araştırmada ve günlük hayatta bize büyük kolaylıklar sağlayabileceğini düşünüyorum.
Mesele yapay zekâ değil.
Mesele, insanın kendi zihnine ne kadar sahip çıkacağıdır.
Çünkü bir gün makinenin bizim yerimize düşünmesinden çok, bizim düşünmeyi bırakmamızdan korkuyorum.
İnsan hata yaparak öğrenir. Bekleyerek sabrı öğrenir. Kaybederek kıymeti anlar. Acı çekerek derinleşir. Bazen cevapsız soruların içinde yıllarca yaşar ve ancak o zaman kendisiyle yüzleşir.
Teknoloji ise bize başka bir hayat vaat ediyor:
Her şey hızlı olsun.
Her şey kolay olsun.
Her sorunun bir cevabı olsun.
Her ihtiyaç anında karşılansın.
Ama insan gerçekten böyle mi olgunlaşıyor?
Bundan emin değilim.
Belki de bizi insan yapan şeylerin bir kısmı tam da o gecikmelerde, o hatalarda, o bekleyişlerde ve o cevapsız sorularda saklıdır.
Bir çocuğun bir kitabı kendi başına okuması ile kitabın özetini yapay zekâdan istemesi aynı şey değildir.
Bir insanın yıllarca düşünüp bir kanaate ulaşması ile birkaç saniyede kendisine sunulan hazır bir cevabı benimsemesi de aynı şey değildir.
Bilgi aynı olabilir ancak insanın o bilgiyle kurduğu ilişki aynı değildir.
Burada “Deccal” kavramı üzerine yeniden düşünmek ilginç geliyor bana.
Kadim anlatılarda Deccal, yalnızca kötülüğün sembolü değildir. Bir bakıma hakikat ile görüntünün birbirine karıştığı, insanın gördüğü ile gerçek olan arasındaki farkı kaybettiği bir durumu da düşündürür.
Belki bu yüzden “Dijital Deccal” ifadesini kullanmak bütünüyle anlamsız değildir.
Bunu bir kıyamet senaryosu olarak değil, çağımızın bir metaforu olarak düşünüyorum.
Çünkü bugün bizi kuşatan şey çoğu zaman açık bir kötülük olarak gelmiyor.
Bize kolaylık olarak geliyor.
Eğlence olarak geliyor.
Konfor olarak geliyor.
Bazen de özgürlük olarak geliyor.
Fakat insan farkına varmadan zamanını veriyor. Dikkatini veriyor. Verilerini veriyor. Mahremiyetini veriyor.
En sonunda da kendi kararlarını verme biçimini teslim etmeye başlıyor.
Beni asıl düşündüren taraf burası.
Çünkü insan önce zamanını kaybediyor.
Sonra dikkatini.
Dikkatini kaybeden insanın düşüncesi parçalanıyor.
Düşüncesi parçalanan insan ise bir süre sonra kendi iradesini kullanmakta zorlanıyor.
Belki insanın kendisini kaybetmesi böyle büyük bir olayla değil, her gün tekrarlanan küçük teslimiyetlerle gerçekleşiyor.
Bir bildirim.
Bir video.
Bir öneri.
Bir algoritma.
Bir başka video.
Sonra bir başkası...
Ne izlediğimizi, neye öfkeleneceğimizi, neyi beğeneceğimizi, neyi satın alacağımızı ve hatta hangi konu hakkında konuşacağımızı bile bize gösteren bir sistemin içinde yaşamaya başlıyoruz.
Bizi zorlayan şey, karşımızdaki düşmanın gücü değil.
Bazen bizi hiç zorlamaması.
Her şey o kadar kolay ki direnmek için bir sebep göremiyoruz.
Belki de asıl kuşatma budur.
Bir ülkenin işgal edilmesi için her zaman tanklara ihtiyaç yoktur. İnsanların zihnine girmeniz, ne düşüneceklerini belirlemeniz ve kendi iradeleriyle karar verdiklerine inandırmanız bazen yeterlidir.
Bu nedenle egemenlik meselesini sadece sınırlar üzerinden düşünemiyorum.
Bir toplum kendi toprağına sahip olabilir ama kendi düşüncesine sahip değilse gerçekten bağımsız mıdır?
Çocuklarının ne okuyacağını, ne izleyeceğini ve neyi güzel bulacağını birkaç küresel platform belirliyorsa...
Gündemini algoritmalar şekillendiriyorsa...
Dilini, hafızasını ve kültürünü yavaş yavaş başka dünyaların ürettiği içerikler belirliyorsa...
O zaman sınırlar yerinde duruyor olsa bile başka bir şey kaybediliyor demektir.
Zihinsel egemenlik.
İnsan belki de önce dilini, sonra hafızasını, sonra düşünme biçimini kaybeder.
Bundan sonra geriye sadece tüketen bir beden kalır.
Bir de Deccal için “delik avuç” ya da ''eli delik olacak'' ifadeleri var.
Deccal anlatılarındaki bu tasvir bana hep düşündürücü gelmiştir.
Elimizde her şey var gibi.
Telefonumuzda binlerce kitap, milyonlarca görüntü, dünyanın bütün haberleri, sınırsız iletişim ve şimdi yapay zekâ var ama avucumuz delik.
Ne kadar doldursak da bir şeyler elimizden akıp gidiyor.
Bilgi geliyor ama bilgelik gelmiyor.
İletişim artıyor ama yakınlık azalıyor.
Konfor artıyor ama huzur aynı oranda artmıyor.
Tüketiyoruz ama doymuyoruz.
Bağlanıyoruz ama ait olamıyoruz.
Belki de modern insanın trajedisi tam da burada...
Her şeye sahip olurken kendisine sahip olamaması.
Bu yüzden teknolojiye düşman değilim.
Yapay zekâdan korkarak bir yere varabileceğimizi de düşünmüyorum.
Mesele makineleri kırmak değil.
Mesele, makinenin karşısında insan olarak kalabilmek.
Yapay zekâ bize yardımcı olabilir ama bizim yerimize düşünmemeli.
Bir algoritma bize seçenekler sunabilir ama bizim yerimize karar vermemeli.
Bir ekran dünyayı önümüze getirebilir ama hayatın kendisi olduğunu düşünmemeliyiz.
Çünkü insan yalnızca verilerden oluşmaz.
İnsanın vicdanı vardır.
Hatıraları vardır.
Sezgileri vardır.
Acıları vardır.
Duası vardır.
Suskunluğu vardır.
Bütün bunların içinde, hâlâ “Hayır” diyebilme imkânı vardır.
Belki bugün en çok ihtiyacımız olan şey budur:
Hayır diyebilmek.
Her bildirime cevap vermemek.
Her gördüğümüze inanmamak.
Her önerileni izlememek.
Her kolay cevabı kabul etmemek.
Bazen telefonu kenara bırakmak.
Bir kitabı yavaş yavaş okumak.
Sessiz kalmak.
Düşünmek.
Ve kendimize şu soruyu sormak: “Ben gerçekten bunu mu istiyorum, yoksa bana bunu istemem mi öğretildi?”
Bu soruyu sorabildiğimiz sürece hâlâ bir çıkış yolu var.
Çünkü insanın son kalesi zihnidir.
O kale yıkılmadığı sürece umut vardır.
Belki de geleceğin asıl meselesi yapay zekânın ne kadar zeki olacağı değildir.
Asıl mesele, insanın kendi aklını kullanmayı ne kadar sürdüreceğidir.
Çocuklarımıza sadece teknoloji kullanmayı değil, teknolojiyi ne zaman kapatacaklarını da öğretmemiz gerekiyor.
Sadece bilgiye ulaşmayı değil, bilgiyi sorgulamayı da öğretmeliyiz.
Sadece konuşmayı değil, susmayı da.
Sadece bağlanmayı değil, gerektiğinde uzaklaşmayı da.
Çünkü insan olmak biraz da sınır koyabilmektir.
Ben bütün bunları düşünürken yine o siyah ekrana bakıyorum.
Kendi yüzüm yansıyor ekranda.
Fakat bazen insan kendi yüzüne bakarken bile kendisini göremiyor.
Belki de daha önce izlediğim dizinin (Black Mirror) asıl anlamı budur.
Siyah aynaya bakıyoruz ama aynada yalnızca yüzümüz değil, çağımız da görünüyor.
İnsan kendisine şu soruyu sormadan edemiyor:
Telefon benim elimde mi, yoksa ben mi onun içindeyim?
Belki bundan yıllar sonra bugünleri anlatırken, teknolojinin insanlığı nasıl değiştirdiğinden çok başka bir şey konuşacağız.
İnsanların bütün bu imkânların içinde kendilerini nasıl koruduklarını...
Nasıl insan kaldıklarını...
Ionesco'nun kulakları çınlasın; gergedanlaşmadıklarını...
Nasıl kendi düşüncelerini, kendi dillerini, kendi hafızalarını ve kendi vicdanlarını koruduklarını...
Benim korkum yapay zekânın bir gün insan gibi düşünmesi değil.
Benim korkum, insanın bir gün makine gibi yaşamaya başlaması.
Hep hızlı.
Hep meşgul.
Hep bağlantılı.
Hep tüketen.
Ancak giderek daha az hisseden, daha az düşünen ve daha az soran...
Belki de bugün yapmamız gereken en büyük şey teknolojiyi durdurmak değil.
Kendimizi durdurabilmek.
Bir an için ekrandan başımızı kaldırmak.
Sessizliği yeniden duymak.
Toprağa basmak.
Bir insanın gözlerinin içine bakmak.
Bir kitabın sayfalarını çevirmek.
Dua etmek.
Düşünmek.
Kendimize yeniden şu soruyu sormak gerek:
Ben kimim?
Ne istiyorum?
Neye inanıyorum?
Bütün bu gürültünün içinde hâlâ kendi sesimi duyabiliyor muyum?
Belki kurtuluş bu sorulardan sonra başlayacak.
Dijital dünyanın dışında değil.
Onun içinde ama ona teslim olmadan yaşayabilmekte.
Çünkü teknoloji ne kadar büyürse büyüsün, insanın değeri bir algoritmanın vereceği cevaptan daha büyük kalacaktır.
Yeter ki insan kendi zihnini başkasına kiralamasın.
Yeter ki kendi iradesinden vazgeçmesin.
Yeter ki o siyah aynaya bakarken kendisini tamamen unutmasın.
Belki de çağımızın en büyük sorusu budur: "Dijital Deccal’in kuşatması altında insan kalmayı başarabilecek miyiz?"